You have an old version of Adobe's Flash Player. Get the latest Flash player.

 

CHUYÊN MỤC

Giới thiệu chung
Cơ cấu tổ chức
Dự án đầu tư
Quy hoạch - Kế hoạch
Khen thưởng - Xử phạt
Công tác xây dựng Đảng bộ
Báo cáo KT-XH
Công dân - Doanh nghiệp
Bộ thủ tục hành chính công
Thông tin cần biết

 

Lễ Chap- Một nghi thức nhân văn của người Jrai

Ngày đăng bài: 05/05/2018
Người phụ nữ sau khi sinh con thường thì được mẹ hoặc người thân chăm sóc cho một thời gian đến khi em bé cứng cáp khỏe mạnh cũng như tùy thuộc vào điệu kiện hoàn cảnh của từng người mà chăm sóc ít ngày hay nhiều ngày… để trả ơn những người đã chăm sóc cho hai mẹ con đặc biệt đã từng dính vào máu sau khi sinh thì ân tình báo đáp càng lớn…


Sự giao thoa văn hóa

Hai mẹ con Mị Hara (Muối) người Jrai hiện đang sinh sống tại làng Kto, Kon Gang, huyện Đak Đoa làng này nguyên gốc là tộc người Bahnar, sau khi sinh đẻ hai mẹ con đã được bà Siu … cũng là bà nội của Hara đến chăm sóc được một thời gian ngắn… theo phong tục người Jrai thì mẹ con Mị Hara nay mẹ khỏe, con ngoan nên trả nghĩa báo đáp và làm lễ cúng cho bà Siu H’Drong nhưng vì theo phong tục mọi người thường gọi tên của con đầu nên gọi bà là Mị Luy.  Mọi nghi lễ từng bước theo quy trình của người Jrai nhưng vì đang sinh sống tại làng Bahnar  nên mặc dù là người Jrai nhưng mọi phong tục lại theo nghi lễ của người Bahnar… bởi thầy cúng cũng là người Bahnar.

Theo phong tục của người Jrai nghi lễ bắt buộc là: 01 con gà, 01 con heo (các con vật to nhỏ không quan trọng nhưng bắt buộc phải nguyên con) 02 ghè rượu (một ghè cúng để trả ơn, một ghè để trả ơn thầy cúng), cành cây cúng  có tên mà người Bahnar thường gọi là Pngal, người Jrai gọi là Pnu là một loại cây thân gỗ thường mọc ở trên rừng, theo kinh nghiệm đi của ông Siu Duy ở Phú Thiện thì: để tìm nguồn nước trong sạch thì cứ tìm cây Pnu mọc…thì ở dưới chắc chắn có nguồn nước đó cũng là một trong yếu tố để đồng bào Jrai, Bahnar quan niệm là cây thần, cây mắn mắn, bình hoa dại, một con dao hoặc là thanh sắt. Các lễ vật được sắp xếp hoành tráng người ta chuẩn bị trước lá chuối phơi nắng để có độ dẻo mà không nứt xắp các vật lễ cơ bản là đồ nướng như gà được mổ và dùng ống lồ ô banh ra và nướng nguyên con, tất cả bộ lòng được làm sạch cũng kẹp vào các ống lồ ô đan với nhau để nướng; về phần heo được người ta đốt bằng củi sau đó cạo sạch và mổ, để đưa lên làm lễ vật thì không cần nguyên cả con heo mà chỉ cần đầu, bốn cái đùi, chân, đuôi, bộ lòng cũng vậy mỗi thứ đã được nướng chín và cắt ra một ít, hai miếng tiết của gà và heo đã đông, muối lá é là một thức chấm không thể thiếu được nghi lễ này, tất cả được xếp bài bản theo phong tục thành một mâm lễ hoành tráng, cơ bản những để chuẩn bị lễ vật cúng cần và đủ của người Jrai thế là được…

bai-vh1-(1).jpgbai-vhj2.jpg
Bà Tang người cúng vợ của già làng Klot người Bahnar.

Nhưng tại nghi lễ chúng tôi được tham gia của người Bahnar cúng cho người Jrai lúc đầu cũng có vẻ hơi bối rối vì phong tục hai bên có phần khác nhau ít nhiều sau một hồi trao đổi mọi người đã thống nhất làm theo phong tục của người Bahnar. Nếu Jrai có 2 ghè rượu, heo phải đưa lên mâm thật đầy đủ thì người Bahnar gọn nhẹ đơn giản hơn nhiều ghè 01 cái, gà 1 con, 2 chén tiết của gà và heo, gan, óc heo được gói vào lá chuối vùi xuống than để chín cũng được trưng trong mâm lễ vật, bình hoa, đặc biệt không thể thiếu cây cúng.

Diễn biến làm lễ

Như các lễ khác thầy cúng đều là đàn ông, già làng, trưởng thôn hay những người có uy tín trong làng nhưng riêng lễ này thầy cúng phải là đàn bà có nhiều kinh nghiệm trong việc đỡ đẻ, chăm con, có uy tín trong làng mới được mời Bà Tan nguyên là vợ của Thôn trưởng làng KLot để cúng lễ này – trước khi cúng bà hút rượu xuống lá chuối đã được phơi nắng cho dẻo buộc dây xung quanh tựa như cái nồi nhỏ để đựng rượu, xé một ít lá cúng, đổ một ít tiết của gà và heo trộn đều sau đó bôi lên 4 cái tai của ghè rượu, vào trán, má, vai bà Siu H’ Drong (người được cúng) …

Công tác chuẩn bị đã xong bà cầm cây Pngal khấn xong và cầm cành cây cúng rúng vào rượu đã làm phép đập nhẹ lên đỉnh đầu, tiếp tục rúng vào rượu vuốt qua hai bên má, hai bên vai và đập mạnh vào hai lòng bàn tay xuống dần đùi, đầu gối và chân… vừa làm bà cúng vừa khấn bằng tiếng Bahnar, nội dung khấn cơ bản hiểu tạm dịch rằng “ Ơ ơ… Yang trời, Yang đất, Yang ghè… các Yang gần xa, trên cao, dưới thấp về đây chứng giám cho bà Siu H’Drong được làm lễ cúng xả xui xẻo từ nay sẽ gặp nhiều măn mắn có sức khỏe lâu dài không còn đau cái đầu, cái vai, đôi bàn tay, và đôi chân nữa…đây là các lễ vật mong các Yang nhận và che chở cho bản thân, gia đình nó và cả lũ làng … Ơ…ơ Yang!” sau đó bà lấy mỗi thứ một ít lễ vật như gan, máu, thịt gà…một ly rượu được đựng bằng ống lô ô bước ra ngoài sân…  báo cáo các Yang …chứng giám cho buổi lễ báo đáp hôm nay và phần cuối cùng quan trọng nhất đó là Bà cúng rút lưỡi con gà kiểm tra càng lưỡi của con gà mà người Bahnar gọi là “cang Ayer”, người Jrai gọi là “cang cong dok nu” xem có thẳng và đều không? Vì người Bahnar quan niệm nếu càng lưỡi gà cong đều và đẹp thì mọi chuyện đều tốt đẹp và may mắn nhưng nếu càng lưỡi gà cong, xiêu vẹo thì mọi người ai cũng buồn và lo lắng chuẩn bị tâm lý những điều xui xẻo ngoài ý muốn. Nhưng càng lưỡi gà trong buổi cúng hôm ấy cong, đều rất đẹp…góp phần thêm niềm vui của tất cả mọi người … lúc này bà cúng lấy mỗi thứ một ít đồ lễ bón bằng tay cho người được cúng ăn như mong muốn tai qua nạn khỏi … không còn ô uế bẩn thỉu (dính máu giặt quần áo cho bà đẻ nữa) mà từ nay sẽ khỏe mạnh, sống vui vẻ và gặp nhiều điều may mắn… bản thân người được cúng cũng vui vẻ và thoải mái lắm cảm giác như gỡ được những thắt nút không may mắm trong cuộc sống cũng như người tổ chức lễ nhẹ lòng không còn nợ nần gây buồn phiền xui xẻo cho ai cho ai …và càng cong dok nu cong đều đẹp biểu hiện cho sự măn mắn trong cuộc sống.

bai-vh3.jpg
Bà Siu H’Drong người được cúng trong lễ báo đáp.

Vai trò mẫu hệ thể hiện rõ trong nghi lễ này

Thường các lễ  lớn trong làng theo phong tục Bahnar đều là già  làng, thôn trưởng, những người đàn ông uy tín trong làng tổ chức, làm thầy cúng, hoặc trong các nghi lễ nhỏ của dòng họ, gia đình cũng có thể là đàn ông hoặc đàn bàn nhưng riêng lễ Cham cảm ơn người chăm nuôi sau khi đẻ thì chỉ duy nhất là đàn bà chứ đàn ông không có quyền bàn tới cũng như trong suốt buổi lễ từ khâu chuẩn bị đến khi lễ tiến hành thì đàn ông chỉ là người phục vụ, thiếu thốn điều gì hay cần sai bảo thì những người đàn ông luôn sẵn sàng (tuân lệnh), chỉ khi mọi nghi thức lễ diễn ra xong xuôi những người phụ nữ (quyền lực) trong gia đình đã ngồi uống rượu và ăn những lễ vật đã cúng vui vẻ trao đổi, chia sẻ về công việc, gia đình, nuôi dạy con cái, phương pháp canh tác… thì lúc này những người đàn ông suốt cả buổi sáng làm công tác chuẩn bị cũng như phục vụ trong suốt buổi lễ mới được ngồi lại (tụm năm, tụm bảy) nhâm nhi rượu ghè… và thưởng thức ẩm thực mình chế biến và đặc biệt dù bên đàn ông có hết rượu hay hết thức ăn (mồi) thì cũng không được (bén mảng) tới ghè rượu cúng và ăn các lễ vật ở mâm người phụ nữ… theo quan sát của chúng tôi thấy thì gần như những gì ngon nhất đều ở trên mâm lễ vật hết rồi, chỉ còn lại những cái (rẻo đầu đuôi của các miếng thịt được cắt vội vàng xấu xí nướng đại đem ra cho cánh đàn ông làm mồi thôi).

Mặc dù hai từ Mẫu hệ có cả ngàn đời nay nhưng mỗi khi được tham gia dự lễ này cảm giác người phụ nữ như được tôn vinh, quyền lực lên đến đỉnh cao của dòng họ, gia đình cũng như nâng cao trọng trách lo toan việc gia đình, nương rẫy, làng buôn… người phụ nữ Bahnar ngày càng nâng cao trách nhiệm của bản thân cũng như gia đình và xã hội…

Quan niệm về sự giao thoa văn hóa của một số người Bahnar tham dự

Anh Banh làng Klot dân tộc Bahnar chia sẻ: mặc dù dân tộc Jrai nhưng ở đất Bahnar và Bà cúng cũng là người Bahnar thì mọi thủ tục lễ cũng như quan niệm phải theo người Bahnar cũng như em bé từ khi sinh ra và lớn lên đều trải qua các nghi lễ của người Bahnar mặc dù bố mẹ em là người Jrai thì em vẫn có thể lấy theo dân tộc Bahnar, hoặc bố mẹ em là người Jrai nhưng mang ơn nặng, tình sâu người Bahnar để báo đáp sâu sắc bố mẹ em bé xin được lấy dân tộc Bahnar theo người mình kính trọng và biết ơn…

Bà Tan cúng nêu nên ý kiến và quan niệm của mình: Nếu như ở làng Bahnar  lại làm các nghi lễ của người Jrai các Yang buồn và phạt nắng hạn, thiếu mưa hay những việc ngoài ý muốn ở trong làng xảy ra thì gia đình, cá nhân đó phải chịu trách nghiệm vì làm trái ý Yang… nhẹ thì bị phạt trâu bò, đất đai, nhà cửa, nặng thì bị đuổi ra khỏi làng…

Ý nghĩa tên của em bé Hara

Ông Siu Na bố của bé chia sẻ: theo tiếng của người Jrai Hara là Muối … tình yêu của vợ chồng tôi rất gian truân vất vả bởi gia đình bên vợ không đồng ý… vì vợ tôi là người Kinh còn tôi là người Jrai… sợ tôi không biết làm ăn để lo cho vợ con nên bên gia đình cô ấy không cho lấy tôi và đến giờ cũng vẫn chưa chấp nhận… Đứa con này thể hiện tình yêu “muối mặn, gừng cay” trải qua bao nhiều khó khăn nhưng vẫn đến với nhau bằng tình yêu vì thế chúng tôi đặt tên đầy đủ là Siu Nay Hara mà ở nhà gọi là Muối… ông vừa chia sẻ vừa nựng nịu “trái ngọt” của tình yêu… Bà cúng muốn về có việc riêng bởi vai trò của bà đã hoàn thành xong vì thế chạy lại báo với chủ nhà… ông Siu Na không quên đưa cho bà cúng một ít tiền và quà lễ vật không thể thiếu của bà cúng đó là một đùi gà, một đùi heo đó cũng là phong tục trả ơn cho Bà cúng… kèm theo những lời cảm ơn chân thành của đại gia đình… cử người rước bà cúng về tận nhà… về phía ông Siu Na hiện đang là công nhân cao su Kon Gang, Đăk Đoa là một trong những công nhân có tay nghề cao, chăm chỉ, hiền lành, thật thà… vào mùa cạo mủ ông luôn là một trong những người đạt sản lượng cao, chất lượng… có thu nhập trên dưới 10 triệu/ tháng đủ để lo cho vợ con có cuộc sống cơ bản…

Lễ Chap tuy nhỏ nằm ở phạm vi gia đình và dòng họ nhưng chan chứa biết bao ý nghĩa nhân văn của người Jrai và Bahnar dưới sự chứng kiến của dòng họ, cũng là một cách dạy dỗ thế hệ sau về cách ứng xử, học cách biết ơn những người từng giúp đỡ mình và người thân trong lúc khó khăn… và sự giao thao văn hóa lần đầu tiên chúng tôi gặp này cũng toát lên sự đoàn kết anh em các dân tộc tuy mỗi phong tục khác biệt nhưng cốt lõi vẫn là sự đoàn kết, yêu thương lẫn nhau, giúp đỡ nhau lúc khó khăn hoạn nạn… biết chia sẻ, thông cảm… và thích nghi với từng môi trường sống …
                                                                          Bài và ảnh: Y Phương
                                                Phó Trưởng Ban Quảng lý Quảng trường Đại đoàn kết
Trang chủ     |     Tin tức     |     Liên hệ     |     Mobile     |     Site map

Copyright © 2013 Bản quyền thuộc về UBND TP Pleiku
Chịu trách nhiệm chính: ...  
Địa chỉ: 81 Hùng Vương, phường Tây Sơn, TP. Pleiku, tỉnh Gia Lai - Điện thoại:0269.3830 155  - Fax: 0269. 3828 414 - Email: vpubpleiku@gmail.com
Giấy phép số: 01/GP-TTĐT ngày 24/02/2015 của Sở Thông tin và Truyền thông Gia Lai.
Phát triển bởi Trung tâm Công nghệ thông tin và Truyền thông Gia Lai